Previous Message

FYI. Ter informatie.
Hoe betrouwbaar kan AI de Bijbel uitleggen? Twee theologen reageren.

https://cvandaag.nl/109706-hoe-betrouwbaar-kan-ai-de-bijbel-uitleggen-twee-theologen-reageren/aHVpVUpMbkk1UGdVOVFIbFViNFNyNm5JakdvN3lmcnVMS1U3cEppZnNNMlUrUkdQNVRnekR3PT0

Stel dat je als predikant, pastoraal werker of individuele gelovige een Bijbeltekst door het AI-programma ChatGPT laat uitleggen. Hoe betrouwbaar is die uitleg en op welke manier moet je je er toe verhouden? Daarnaast: welk ‘gezag’ moet je daaraan hechten? En moet je überhaupt gezag hechten aan een door AI gegenereerde Bijbeltekst, juist ook omdat Gods Geest onmisbaar is bij het uitleggen van de Schrift? Over en dat meer sprak Cvandaag met AI-theoloog Jack Esselink en theologe Maaike Harmsen.

Hoe beoordeelt u de betrouwbaarheid van AI bij het uitleggen van de Bijbel en hoe zou je die betrouwbaarheid kunnen testen?
Volgens Esselink begint het antwoord op die vraag bij het onderscheiden van de soort vragen die je aan AI stelt. “Er zijn heel veel verschillende manieren waarop je AI kunt inzetten”, antwoordt hij allereerst. “Als je in het feitendomein zit, dus dan denk ik concreet aan vragen als ‘Waar staat een bepaald woord in de Bijbel?’ en ‘Hoe vaak komt dat woord voor?’, dan zie ik dat het toch vrij betrouwbaar is.”

De antwoorden op die vragen zijn immers controleerbaar, zo geeft Esselink te kennen. “Want dat kan je precies in je Bijbel terugvinden. Maar zodra het gesprek verschuift naar interpretatie, verandert dat fundamenteel. Dan heb je te maken met ethische thema’s en theologische dogma’s, kortom: onderwerpen waar mensen van mening over kunnen verschillen.”

Daarmee verschuift ook de aard van het antwoord dat je als gebruiker zou krijgen. “Ais we over hete hangijzers binnen de kerk spreken, zal AI in zulke gevallen verschillende zienswijze naast elkaar leggen. Daarmee biedt AI eerder een overzicht van de verschillende standpunten die er zijn, dan dat hij zelf een standpunt inneemt.”

Esselink benadrukt tegelijk dat AI geen bron is in de klassieke zin. “Je kan AI niet als bron gebruiken, omdat het onvoldoende duidelijk is waar je die informatie vandaan haalt.” En dat heeft dus directe gevolgen voor de gebruiker: “Als gebruiker weet je als het goed is dat er fouten in kunnen zitten. Dus je hebt altijd de verantwoordelijkheid om te controleren of iets klopt.” Hij vergelijkt het met andere sectoren waar AI ingezet wordt: “We hebben het nu over predikanten, maar hetzelfde geldt niet minder voor medewerkers van banken, verzekeraars en ziekenhuizen: een mens zet de machine in, maar je blijft zelf verantwoordelijk.”

Harmsen onderbouwt op haar beurt die voorzichtigheid vanuit de werking van AI zelf. “AI-chatbots worden gevoed met stukjes taal en via statistische kansberekening rekent de chatbot uit wat het volgende, meest gemiddelde antwoord moet zijn. Kansberekening is niet zo betrouwbaar als een rekenmachine die altijd één antwoord geeft.” Toch stelt ze dat AI bij veelgestelde vragen goed kan functioneren: “Gemiddelde vragen kan AI best goed uitleggen, omdat die vaak genoeg gesteld zijn.”

Voor ‘leken’ betekent dat volgens haar dat ze actief moeten toetsen. “Je moet zelf goed de Bijbel kennen, en niet alleen de makkelijke boeken lezen, maar ook de moeilijke.” Daarnaast noemt ze het controleren van bronnen: “Volg de links die de AI je geeft en lees die ook echt om te checken of het klopt.”

Ook de kerkelijke gemeenschap waarvan iemand onderdeel uitmaakt, speelt volgens Harmsen hierin een rol. “Laat je in een Bijbelkring bevragen. Als leden van één Lichaam mogen en moeten we elkaar ook aanscherpen.” Verder wijst Harmsen op de geestelijke houding: “Bidt of je in alle nederigheid geleid mag worden. Jij hebt niet alle wijsheid in pacht, en een softwareprogramma kan al helemaal niet wijs zijn.” Tot slot wijst ze op een vaak vergeten factor: “Blijf kritisch op wie de eigenaar is van de AI. Vaak wil die dat jij zo lang mogelijk aan je scherm gekluisterd bent en blijft doorvragen.”

In hoeverre kan AI volgens u werkelijk ‘begrijpen’ wat een Bijbeltekst betekent?
“Puur technisch zou je kunnen zeggen: nee, dat kan hij niet", zegt Esselink. "AI geeft gewoon alleen het meest statistisch waarschijnlijke antwoord. AI heeft niet zoiets als innerlijk begrip, maar werkt op basis van patronen.” Tegelijk plaatst hij dat in perspectief door naar mensen te kijken. “Laat je tien mensen een Bijbeltekst lezen en je vraagt wat het volgens hen betekent, dan krijg je vijftien verschillende uitkomsten. Interpretatie is in die zin nooit neutraal.”

“Hoe kijk jij naar de wereld? Hoe kijk jij naar God? Hoe kijk jij naar de mens? Dat speelt allemaal mee”, vervolgt hij. “De Bijbel is geen wiskundig systeem met één uitkomst. Als dat zo was, konden we alles uitrekenen, maar zo werkt het niet.”

Harmsen is hierin principiëler. “AI kan helemaal niets begrijpen van een Bijbeltekst. AI kan überhaupt niets begrijpen van teksten. Woorden en zinnen zijn gerangschikte letters die meer of minder datawaarde hebben.” Het verschil met de mens is fundamenteel: “Wij hechten spirituele, morele en emotionele waarde aan teksten, en kunnen die interpreteren, zelfs zonder dat de schrijver aanwezig is. AI kan dat niet.”

Wat mist AI volgens u fundamenteel als het om Bijbelinterpretatie gaat?
“AI mist de spirituele, morele en emotionele dimensie”, antwoordt Harmsen. Daarnaast ontbreekt volgens haar ook de context van de geloofsgemeenschap, waar ze al eerder op wees. “De Schrift moeten wij samen, biddend, onderzoeken.” Ook de context van de tekst zelf is essentieel: “Je moet de tekst altijd in zijn bedding begrijpen.” Hulpmiddelen zoals commentaren, internet en AI kunnen zeker helpen, maar blijven volgens Harmsen hulpmiddelen en mogen dat proces niet vervangen.

Christenen geloven dat het verstaan van de Schrift afhankelijk is van de werking van de Heilige Geest. Wat betekent dat voor de waarde en betrouwbaarheid van een door AI-gegenereerde uitleg van de Bijbel?
Esselink benadert deze vraag vanuit de grootheid van Gods Geest. “Als je er heel plat naar kijkt, dan pakt AI gewoon wat het kan vinden en geeft het het meest waarschijnlijke antwoord. Maar tegelijkertijd geloof ik dat Heilige Geest veel groter is dan AI, dus dat Hij ook daardoor jou misschien op dingen kan wijzen.”

Hij vergelijkt AI met andere middelen die gelovigen gebruiken: “Als jij een preek hoort of een boek leest, dat gaat allemaal in ‘de mix’ waardoor de Heilige Geest kan werken. Maar waarom zou de Heilige Geest niet door AI of een Chatbot kunnen werken? Zouden we daarmee de Geest niet tekort doen?” Tegelijkertijd benadrukt Esselink opnieuw dat de verantwoordelijkheid bij de gebruiker ligt.

“AI mist de dimensie van liefde van God en voor God”, antwoordt Harmsen. Het verstaan van de Schrift is volgens haar niet enkel een individueel maar ook een gezamenlijk proces. “Het is afhankelijk van de gezamenlijke zoektocht van leden van Christus’ kerk naar wat Gods liefde betekent.”

Tegelijk stelt ze wel dat AI indirect daaraan kan bijdragen. “Het kan helpen om je kennis over Gods Woord te vergroten, en indirect kan je zo meer van God gaan houden.” Ze noemt zelfs een voorbeeld van iemand die via AI antwoorden vond op moeilijke vragen en daardoor weer ging geloven. Maar dat verandert volgens haar niet de kern: AI mist zelf de geestelijke dimensie.

Kan AI ooit een plaats krijgen naast alle betrouwbare bronnen die predikanten of voorgangers raadplegen bij het maken van hun preek?
“AI is geen bron zoals een boek dat bijvoorbeeld wel is", zegt Esselink. "Tegelijkertijd zit er wel veel kennis in AI-modellen die bruikbaar zijn bij het maken van de preek. Die waarde zit wat mij betreft niet alleen in bepaalde informatie, maar ook in bijvoorbeeld creativiteit en reflectie. Zo zou je AI kunnen inzetten als kritische luisteraar en met de ontvangen feedback kan je vervolgens de kwaliteit van je preek verbeteren.”

Harmsen merkt op dat AI gebaseerd is op bestaande bronnen zoals boeken, artikelen en discussies en daardoor volgens haar soms bruikbare resultaten geeft. “Maar het blijft een statistische kans, een gok van het softwareprogramma.” Daarom blijft haar advies hetzelfde: “Volg de bronnen en blijf zelf nadenken.”

Wanneer zou u een AI-uitleg als ‘betrouwbaar’ beschouwen?
Esselink zegt daarop wederom dat dat afhangt van welke vraag je stelt. "Als het om feiten gaat, kun je dat controleren. Maar je kunt als het om de uitleg van een Bijbeltekst gaat, nooit de verantwoordelijkheid niet bij een chatbot leggen.”

“Ik zou welke AI dan ook nooit als betrouwbaar beschouwen, omdat het een gok neemt in een zee van beschikbare data", laat Harmsen weten. “Je moet zelf beslissen wat je met de informatie doet, net als bij andere tekens die mensen wel eens ontvangen.”

Bestaat het risico dat gelovigen AI een vorm van gezag toekennen bij Bijbeluitleg?
Esselink waarschuwt impliciet tegen dat risico door steeds terug te keren naar verantwoordelijkheid. “Jij bent, om het bij de predikant te houden, zelf verantwoordelijk voor wat je opschrijft en vervolges preekt. AI kan dat proces ondersteunen, maar mag nooit een gezaghebbende rol vertolken."

Harmsen verwoordt dat expliciet. “Het helpt niet om te bidden voor een gezegende uitkomst van de AI, als een soort ‘briefje uit de hemel’. AI blijft een systeem dat antwoorden genereert op basis van kansberekening en daarmee blijft het dus gokken."